Dwie szkoły sidemount – skąd się wzięły i dlaczego ma to znaczenie przy wyborze sprzętu

Nurkowanie w konfiguracji bocznej (sidemount) zyskuje coraz większą popularność – nie tylko wśród nurków jaskiniowych i technicznych, ale też wśród rekreacyjnych, którzy szukają wygody, lekkości i nowego spojrzenia na podwodny świat. Wraz z rosnącym zainteresowaniem pojawia się jednak pytanie, na które wielu kupujących sprzęt nie zna odpowiedzi: dlaczego zestawy sidemount tak bardzo się od siebie różnią? Skąd te dwa zupełnie odmienne podejścia do uprzęży, skrzydła i mocowania butli?

Odpowiedź tkwi w historii – a konkretnie w tym, że sidemount rozwijał się równolegle w dwóch miejscach na świecie, w różnych warunkach i z różnymi butlami. Efektem są dwie szkoły projektowania sprzętu, które po dziś dzień wyraźnie rysują się na rynku: styl florydzki i styl meksykański.

Krótko: Nie ma jednej 'lepszej’ szkoły Sidemount. Styl meksykański (np. systemy XDeep Stealth, Razor) jest idealny do ciepłych wód i aluminiowych butli.
Styl florydzki (np. Dive Rite) powstał z myślą o ciężkich butlach stalowych i nurkowaniu w silnych prądach.
W polskich jeziorach (zimna woda, suchy skafander) optymalny wybór zależy od Twojej termiki i docelowego środowiska.

Skąd się wziął sidemount – krótka historia

Korzenie konfiguracji bocznej sięgają Wielkiej Brytanii lat sześćdziesiątych, gdzie jaskiniowcy eksplorujący suche systemy jaskiń napotykali na zalane odcinki – zwane sumps – które mogli pokonać jedynie z małą butlą przewieszoną przez ramię lub umieszczoną przy biodrze. Nie było mowy o worku wypornościowym (BCD), płetwach ani nawet o pływalności – liczyło się przeciśnięcie się przez wąskie przejście z minimalnym ekwipunkiem.

W latach siedemdziesiątych tę koncepcję przejęli nurków z USA, którzy zaczęli eksplorować zalane systemy jaskiń na Florydzie i w Meksyku. Tu warunki były zupełnie inne – długie, podwodne korytarze wymagały prawdziwego nurkowania: z workiem wypornościowym, płetwami i precyzyjną kontrolą pływalności. To właśnie te dwa środowiska ukształtowały dwie odrębne filozofie budowy sprzętu sidemountowego.

Styl florydzki (Florida style) – mocna podstawa pod stalowe butle

Nurkowie jaskiniowi z Florydy pracowali w chłodnej wodzie i nosili grube skafandry, co wymagało znacznie większego obciążenia ołowiem niż w ciepłych tropikach. Do kompensacji wyporności tych skafandrów używali stalowych butli o dużej pojemności (najczęściej 12–15 litrów), które mają jedną kluczową cechę: posiadają ujemną pływalność przez cały czas trwania nurkowania – niezależnie od tego, ile gazu w nich zostało.

Taka stałość pływalności pozwala na prostsze podejście do zestawu uprzeży ze skrzydłem. Pionierzy stylu florydzkiego adaptowali istniejący sprzęt typu backmount – przerabiali standardowe BCD i skrzydła na potrzeby konfiguracji bocznej. W efekcie powstał system o charakterystycznych cechach:

• Duże skrzydło (często w kształcie pączka/donut lub podkowy/wing) z równomiernie rozłożoną wypornością wzdłuż tułowia,
• Stała lub półsztywna uprząż z płytą lub dodatkowym mocowaniem (butt plate) podtrzymującym ciężkie stalowe butle,
• Mocowanie górne butli za pomocą solidnych bungee w systemie niezależnych karabinków (bolt snap) lub pierścieni (DiveRite Ring system),
• Wysoka wyporność – potrzebna do kompensacji ciężkiego skafandra i ołowiu.

Typowe przykłady sprzętu w stylu florydzkim to: DiveRite Nomad, Halcyon Contour, Hollis SMS100.

Styl meksykański (Mexico style) – minimalizm i aluminium

W Meksyku przeważała ciepła woda i cienkie skafandry, a nurkowie pracowali z aluminiowymi butlami popularnych rozmiarów (11,1 l, czyli tzw. S80 amerykańskiej produkcji), które są znacznie tańsze i łatwiej dostępne w tropikach. Tu zaczyna się istotna fizyczna różnica: aluminiowe butle na początku nurkowania mają lekko ujemną pływalność, ale w miarę zużywania gazu stopniowo nabierają dodatniej pływalności. Pod koniec nurkowania ta sama butla, która wcześniej „ciągnęła w dół”, zaczyna unosić się ku górze – głównie w okolicach dna butli, podczas gdy górna część ( z powodu stalowego zaworu) pozostaje nieco cięższa.

To dynamiczne zachowanie butli aluminowej oznacza, że nurek musi mieć możliwość regulowania jej położenia względem swojego środka ciężkości w trakcie samego nurkowania. Stała uprząż z florydzkiej szkoły po prostu tu nie działa. Dlatego meksykańscy pionierzy – z nurkiem jaskiniowym Steve’em Bogaertsem na czele – opracowali zupełnie inne podejście:

• Minimalistyczna uprząż podzielona na dwie oddzielne części: ramieniową i lędźwiową, połączone regulowanym pasem kręgosłupowym – co pozwala dopasować system do wzrostu nurka i zmienić geometrię zawieszenia butli,
• Małe, lekkie skrzydło o wyporności skupionej w dolnej części tułowia (okolice bioder), często w kształcie trójkąta lub rombu – zamiast równomiernego rozkładu jak w stylu florydzkim,
• Ruchome D-ringi na pasie biodrowym, pozwalające przesuwać punkt mocowania butli w przód lub w tył i na bieżąco korygować trym podczas nurkowania,
• Różnorodnie mocowane gumy bungee mocujące górę butli – zamiast sztywnych systemów karabinkowych, dające butli więcej swobody reagowania na zmiany pływalności.

Typowe przykłady sprzętu w stylu meksykańskim: Razor (system Steve’a Bogaertsa), XDeep Stealth, UTD Z-Trim, Apeks WSX, Hollis Katana 2.
Warto dodać, że XDeep – jeden z czołowych producentów sprzętu w tym stylu – pochodzi z Polski i jest powszechnie używany do nurkowania jaskiniowego i technicznego w zimnych europejskich wodach, co obala mit, że meksykański styl nadaje się tylko do ciepłego morza.

Która szkoła jest „lepsza”?

Żadna – i to jest właściwa odpowiedź. Obie szkoły rozwiązują ten sam problem: jak utrzymać butle stabilnie przy ciele nurka przez cały czas nurkowania, zachowując dobry trym (poziomą pozycję w wodzie) i swobodę ruchów. Różnią się natomiast tym, dla jakich warunków i jakiego rodzaju butli zostały zaprojektowane.

Styl florydzki sprawdza się lepiej, gdy:

• nurkujesz w zimnej wodzie w grubym skafandrze lub suchym skafandrze,
• używasz stalowych butli,
• potrzebujesz dużej wyporności sprzętu.

Styl meksykański sprawdza się lepiej, gdy:

• nurkujesz w ciepłej wodzie lub podróżujesz z własnym sprzętem (lżejszy, kompaktowy),
• używasz aluminiowych butli,
• zależy Ci na minimalistycznym, łatwo regulowanym zestawie.

Największy problem pojawia się wówczas, gdy ktoś próbuje łączyć filozofie obu szkół lub nie rozumie, skąd wynikają poszczególne elementy projektu. Nurek w zimnej Bałtyckiej wodzie, z grubą piankę lub suchym skafandrem, używający aluminium i mający minimalistyczne meksykańskie skrzydło z niewystarczającą nośnością – będzie miał poważne problemy z kontrolą pływalności i odpowiednią wypornością. I odwrotnie: nurek w tropikach z ciężkim florydzkim sprzętem i stalowymi butlami na wąskiej rafie do 15 metrów będzie dźwigał zbędny balast.

Współczesne podejście – zbliżanie się szkół

W ostatnich latach granica między obydwoma stylami zaczyna się zacierać. Coraz więcej producentów oferuje sprzęt hybrydowy lub modularny, który można dostosować do różnych rodzajów butli i warunków nurkowania. Instruktorzy sidemount coraz częściej nauczają podejścia opartego na zasadach fizycznych (jak zachowuje się konkretna butla w wodzie i jak na to reaguje uprząż), a nie na ślepym trzymaniu się jednej szkoły.

Wybierając sprzęt sidemountowy, warto znać tę historię – bo pozwala zadać właściwe pytanie: nie „który sprzęt jest lepszy„, ale „który sprzęt pasuje do moich butli, mojej wody i mojego stylu nurkowania„.
A jeśli dopiero zaczynasz przygodę z sidemountem, najlepszym pierwszym krokiem jest kurs sidemount z doświadczonym instruktorem, który pomoże Ci dobrać i skonfigurować sprzęt pod Twoje konkretne warunki – zanim zaczniesz regulować, eksperymentować i zastanawiać się, dlaczego butla znów jedzie w górę lub odstaje mocno od ciała.